Pierwsza sesja IX Ogólnopolskiego Kongresu Geotermalnego w Jachrance była mocnym otwarciem obrad – na jednej scenie spotkali się przedstawiciele administracji rządowej, Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Państwowego Instytutu Geologicznego. Wspólnym mianownikiem wszystkich wystąpień było jedno: geotermia nie jest już „niszą”, ale jednym z filarów transformacji ciepłownictwa w Polsce.
Geotermia w strategiach rządu RP
Prof. dr hab. inż. Krzysztof Galos, główny geolog kraju, przedstawił aktualny stan zaawansowania programu „Udostępnianie wód geotermalnych w Polsce” oraz rządowych działań strategicznych. Do tej pory zakończono wiercenie 23 otworów, z czego 14 potwierdziło nowe zasoby wód geotermalnych; kolejne otwory są w trakcie wiercenia lub przygotowań formalnych. W efekcie powstały już m.in. nowe ciepłownie geotermalne w rejonie Sieradza, a kończą się inwestycje w Turku i Sochaczewie.
Minister podkreślił, że największym wyzwaniem staje się dziś nie samo wykonanie pozytywnego otworu, ale jego dalsze zagospodarowanie – zwłaszcza po stronie samorządów, które otrzymały dofinansowanie i muszą zbudować skuteczny montaż finansowy oraz model biznesowy. Zaznaczył również, że lokalizacja nowych projektów ściśle wynika z budowy geologicznej kraju – stąd koncentracja na Niżu Polskim, przy jednoczesnym rozwijaniu wybranych lokalizacji w Polsce południowej.
Ważnym wątkiem wystąpienia był wieloletni program wykorzystania zasobów geotermalnych, nad którym pracuje zespół przy Radzie Gospodarowania Zasobami Ziemi, pod kierunkiem prof. Beaty Kępińskiej. Obecnie program opiera się już nie na 9, lecz na 13 filarach i ma objąć obszary dotąd słabiej uwzględnione – m.in. geotermię niskotemperaturową, balneologię, wykorzystanie geotermii w szklarniach czy odzysk surowców z wód termalnych.
W podsumowaniu minister Galos ocenił, że przy sprzyjających warunkach głęboka geotermia może w perspektywie około 15 lat odpowiadać za ok. 2–3% bilansu energetycznego kraju (maksymalnie ok. 4%), przy równoległym silnym wzroście roli gruntowych pomp ciepła i wysokotemperaturowych pomp ciepła w systemach ciepłowniczych.
Narodowy Fundusz: programy, liczby, perspektywy
Drugi referat – „Finansowanie rozwoju geotermii w Polsce” – przedstawił Dariusz Szymczak z Departamentu Ciepłownictwa NFOŚiGW. Zaprezentował on cztery kluczowe programy, w ramach których Fundusz wspiera rozwój geotermii:
- „Udostępnianie wód geotermalnych w Polsce” – program skierowany do jednostek samorządu terytorialnego, umożliwiający finansowanie pierwszych otworów badawczych nawet do 100% kosztów kwalifikowanych w formie dotacji.
- „Polska Geotermia Plus” – program, który cieszył się ogromnym zainteresowaniem i obejmował zarówno otwory badawcze, chłonne, jak i część naziemną ciepłowni; obecnie jest wygaszany.
- „OZE – źródła ciepła dla ciepłownictwa” – finansowany z Funduszu Modernizacyjnego, ukierunkowany na rozwój odnawialnych źródeł ciepła w systemach ciepłowniczych (w przypadku geotermii – przede wszystkim otwory chłonne i instalacje powierzchniowe).
- „Ciepłownictwo powiatowe” – program z KPO, który daje możliwość finansowania modernizacji i rozbudowy ciepłowni, w tym opartych na geotermii, przy rygorystycznych terminach realizacji inwestycji do końca 2027 r.
W perspektywie lat 1995–2024 NFOŚiGW sfinansował łącznie 73 otwory badawcze, w tym spektakularny – o głębokości ok. 6 km w gminie Szaflary. Wystąpienie wyraźnie pokazało, że bez wysokich poziomów dofinansowania koszt inwestycji musiałby zostać przeniesiony na taryfy za ciepło, co byłoby społecznie nieakceptowalne. W tym kontekście Fundusz deklaruje dalsze wsparcie geotermii i innych OZE, zwłaszcza że po 2050 r. efektywne systemy ciepłownicze będą musiały w zasadzie opierać się wyłącznie na odnawialnych źródłach lub cieple odpadowym.
Państwowa Służba Geologiczna – dane, modele, kompetencje
Trzecie wystąpienie należało do prof. dr. hab. Stanisława Mikulskiego, zastępcy dyrektora ds. naukowych i wsparcia naukowego Państwowej Służby Geologicznej (PIG-PIB). Prelegent przypomniał, że Instytut od ponad stu lat odpowiada za rozpoznanie budowy geologicznej Polski na potrzeby gospodarki – w tym za identyfikację i ocenę zasobów geotermalnych.
Zaprezentowano szerokie spektrum projektów finansowanych ze środków NFOŚiGW: od bilansu i zagospodarowania złóż wód termalnych, przez „Poradnik racjonalnego gospodarowania zasobami geotermalnymi”, po opracowania potencjału geotermii w miastach powyżej 50 tys. mieszkańców i trwający Atlas geotermalny Sudetów i ich przedpola. Ważnym elementem tej pracy są modele 3D budowy geologicznej i mapa potencjału geotermii niskotemperaturowej – już ponad 71 tys. punktowych lokalizacji zostało ocenionych pod kątem możliwości wykorzystania płytkiej geotermii.
Prof. Mikulski omówił też rozbudowywaną od 2007 r. bazę danych wód podziemnych zaliczonych do kopalin. Zawiera ona m.in. 64 obiekty wód termalnych oraz ponad 600 obiektów wód leczniczych, wraz z danymi hydrogeologicznymi, profilami geologicznymi i parametrami eksploatacyjnymi – kluczowymi z punktu widzenia planowania nowych inwestycji geotermalnych. Zwrócił również uwagę na prace nad możliwością podziemnego magazynowania energii cieplnej w górotworze oraz na udział PIG-PIB w europejskim projekcie Geological Service for Europe, który ma m.in. doprowadzić do powstania paneuropejskiego atlasu geotermalnego.
Na koniec prelegent zaprosił do współpracy z nowoczesnym, akredytowanym laboratorium badań właściwości termicznych gruntów i skał (m.in. metodą igły termicznej) – to pierwsza tego typu akredytacja w Polsce i ważne zaplecze badawcze dla branży geotermalnej.
Wspólne wyzwania, wspólne zdjęcie
W podsumowaniu sesji prof. Krzysztof Galos zwrócił uwagę na różne modele rozwoju geotermii w dużych miastach (takich jak Poznań, Łódź czy Szczecin) i w mniejszych ośrodkach dysponujących siecią ciepłowniczą. W pierwszym przypadku kluczowe może okazać się partnerstwo publiczno-prywatne, w drugim – dobrze skrojone wsparcie NFOŚiGW oraz spółki Geotermia Polska, która ma pomagać samorządom w dalszym zagospodarowaniu „pierwszego pozytywnego otworu”.
Silnie wybrzmiał też wątek budowania kompetencji lokalnych: od współpracy z Państwową Służbą Geologiczną, przez prace ośrodków naukowych (w tym Krajowego Centrum na rzecz Geotermii i Pomp Ciepła), po działania szkoleniowe i doradcze kierowane do samorządów i przedsiębiorstw ciepłowniczych.
Po części merytorycznej uczestnicy zostali zaproszeni do udziału w konkursie z nagrodą ufundowaną przez Termy Szaflary oraz do tradycyjnego wspólnego zdjęcia przy foyer – tak, aby pokazać, że branża geotermalna w Polsce rośnie w siłę, działa razem i konsekwentnie buduje swoją pozycję w krajowej i europejskiej polityce energetycznej
